Bốn loại chất thải riêng của phòng khám nha khoa
Quy định về chất thải y tế viết cho mọi cơ sở y tế, nên khi đọc xong một phòng khám nha khoa vẫn phải tự trả lời: cụ thể cái gì trong phòng mình rơi vào nhóm nào. Bài này trả lời đúng câu đó.
Bốn loại dưới đây là những thứ mà chuyên khoa khác ít gặp, và cũng là những thứ hay bị xử lý sai nhất:
- Vật sắc nhọn rất nhỏ: mũi khoan, trâm nội nha, dây cung chỉnh nha cắt ra.
- Răng và mô nhổ ra: chất thải giải phẫu, kèm tình huống bệnh nhân xin mang về.
- Phần amalgam chứa thủy ngân: loại có quy định thu gom riêng.
- Nước thải ghế nha: vừa đổi quy chuẩn kỹ thuật áp dụng.
Khung pháp lý nền là Thông tư 20/2021/TT-BYT (hiệu lực 10/01/2022) cho phần bên trong khuôn viên, và pháp luật về bảo vệ môi trường cho phần chuyển giao ra ngoài. Đây là bản tóm lược để định hướng, không thay thế việc đọc văn bản gốc.
1. Vật sắc nhọn: cái nhỏ mới là cái nguy hiểm
Phòng khám nha khoa có một đặc điểm mà khoa khác không có: phần lớn vật sắc nhọn ở đây rất nhỏ. Một mũi khoan gãy, một đoạn trâm nội nha, một mẩu dây cung vừa cắt. Chúng nhỏ tới mức dễ rơi xuống khay, lẫn vào khăn trải, hoặc được gạt thẳng vào thùng rác thường mà không ai nghĩ đó là vật sắc nhọn.
Theo cách phân định của thông tư, nếu có dính máu hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh thì chúng là chất thải lây nhiễm sắc nhọn, phải đựng trong thùng hoặc hộp kháng thủng màu vàng, với thành và đáy cứng. Ngay cả vật sắc nhọn thuộc nhóm chất thải rắn thông thường cũng vẫn phải đựng trong dụng cụ kháng thủng.
Ba việc làm giảm rủi ro nhiều nhất, theo thứ tự hiệu quả:
- Hộp kháng thủng đặt ngay trên bàn cạnh ghế nha, trong tầm với của tay đang cầm dụng cụ. Không phải ở góc phòng, không phải ở hành lang.
- Một hộp cho mỗi ghế, không dùng chung. Dùng chung nghĩa là có người phải cầm vật sắc nhọn đi qua phòng.
- Kiểm khay trước khi dọn. Nhiều ca thương tích do kim đâm xảy ra ở bước dọn khay chứ không ở bước điều trị.
Một điểm cần nói rõ vì rất nhiều bài viết đang dẫn sai: Thông tư 20/2021/TT-BYT không có quy định "không đựng quá 3/4 thùng". Vạch 3/4 là nội dung của Thông tư liên tịch 58/2015, văn bản đã bị chính thông tư này thay thế. Đóng hộp khi còn chỗ vẫn là thực hành an toàn tốt và nên giữ, nhưng khi viết vào quy định nội bộ thì đừng viện dẫn một căn cứ không tồn tại.
2. Răng và mô nhổ ra: chất thải giải phẫu
Răng đã nhổ, chóp chân răng, mô nướu cắt bỏ là bộ phận cơ thể người thải bỏ, nên thuộc chất thải lây nhiễm giải phẫu. Theo quy định về phân loại, chất thải giải phẫu đựng trong hai lần túi màu vàng hoặc trong thùng có lót túi màu vàng.
Đây là nhóm hay bị xử lý sai nhất, vì răng nhổ ra nhìn không giống "mô bệnh phẩm" theo hình dung thông thường. Thả răng vào thùng rác thường, hoặc để lẫn trong khăn trải đem giặt, đều là xử lý sai.
Bệnh nhân xin mang răng về
Chuyện này xảy ra thường xuyên, nhất là với răng sữa của trẻ em, và nó đặt phòng khám vào thế khó: từ chối thì mất lòng, đồng ý thì đang giao một thứ thuộc nhóm chất thải giải phẫu ra khỏi quy trình quản lý của mình.
Không có cách xử lý nào đúng cho mọi phòng khám, nhưng có một việc nên làm cho mọi phòng khám: chốt một cách trả lời thống nhất trước khi tình huống xảy ra, ghi vào quy định nội bộ, và phổ biến cho toàn bộ bác sĩ cùng phụ tá. Để mỗi người tự xử lý mỗi kiểu là cách chắc chắn nhất để có ngày trả lời sai.
3. Amalgam và chất thải chứa thủy ngân
Đây là loại chất thải riêng có của nha khoa, và cũng là loại được quy định riêng.
Trước hết, nói cho chính xác về căn cứ: Thông tư 20/2021/TT-BYT không dùng chữ "amalgam". Văn bản nói tới thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân, xếp vào nhóm chất thải nguy hại không lây nhiễm. Việc quy phần amalgam thải bỏ của phòng khám nha khoa vào nhóm này là áp dụng quy định đó, chứ không phải câu chữ sẵn có trong thông tư.
Quy định về thu gom thì rất cụ thể. Điều 7 của thông tư yêu cầu thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân phải được thu gom và lưu giữ riêng trong các hộp bằng nhựa hoặc các vật liệu phù hợp, bảo đảm không bị rò rỉ, phát tán hơi thủy ngân ra môi trường.
Ba chữ quan trọng nhất ở đây là "lưu giữ riêng". Không trộn vào thùng đen chung với pin và bóng đèn, không trộn vào thùng vàng, và dĩ nhiên không vào rác sinh hoạt. Nó có chỗ chứa của riêng nó, kín, và chống bay hơi.
Cặn amalgam và đường nước thải
Phần dễ bỏ qua nhất không nằm trong thùng rác mà nằm trong ống hút. Khi tháo hoặc mài một miếng trám amalgam cũ, mảnh vụn đi theo ống hút nước bọt xuống hệ thống thoát nước. Nếu không có gì chặn lại, phần đó rời khỏi phòng khám theo đường nước thải, một con đường không có thùng màu nào kiểm soát được.
Phòng khám còn làm amalgam nên rà ba chỗ: bộ lọc hoặc bẫy ở ghế nha, cách xử lý phần giữ lại được, và ai chịu trách nhiệm kiểm định kỳ. Phần giữ lại được đi cùng đường với chất thải chứa thủy ngân ở trên: hộp kín, lưu riêng, chuyển giao cho đơn vị có giấy phép phù hợp.
Phòng khám đã bỏ hẳn amalgam vẫn nên rà một lần, vì chất thải từ việc tháo miếng trám cũ của bệnh nhân vẫn tiếp tục phát sinh nhiều năm sau khi ngừng đặt miếng trám mới.
4. Nước thải phòng khám nha khoa: quy chuẩn vừa đổi
Nước thải y tế là một trong năm nhóm chất thải y tế và được quản lý theo pháp luật về bảo vệ môi trường. Ở đây có một thay đổi mà phần lớn bài viết đang lưu hành chưa cập nhật.
QCVN 28:2010/BTNMT, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải y tế, đã bị thay thế bởi QCVN 40:2025/BTNMT, ban hành kèm Thông tư 06/2025/TT-BTNMT ngày 28/02/2025, hiệu lực từ ngày 01/9/2025. Lộ trình áp dụng:
- Dự án nộp hồ sơ môi trường từ 01/9/2025 trở đi: áp dụng QCVN 40:2025/BTNMT ngay.
- Cơ sở đã vận hành hoặc đã nộp hồ sơ trước 01/9/2025: được tiếp tục áp dụng quy chuẩn cũ đến hết 31/12/2031.
- Từ 01/01/2032: mọi trường hợp phải đáp ứng QCVN 40:2025/BTNMT.
Điểm đáng chú ý cho ngành: phụ lục của QCVN 40:2025/BTNMT liệt kê đích danh loại hình "Phòng khám đa khoa, chuyên khoa và nha khoa", với thông số ô nhiễm đặc trưng là chất hoạt động bề mặt anion, cùng các thông số khác tùy theo nguyên liệu và hóa chất mà cơ sở thực sự sử dụng.
Yêu cầu cụ thể còn phụ thuộc quy mô cơ sở và hồ sơ môi trường được cấp, nên phòng khám đang chuẩn bị mở hoặc đang làm lại hồ sơ nên hỏi thẳng cơ quan quản lý môi trường địa phương, thay vì áp theo một bài viết cũ.
Hóa chất và phim X-quang
Phòng khám còn dùng phim và hóa chất rửa phim có thêm một dòng chất thải nữa. Hóa chất thải bỏ có thành phần nguy hại thuộc nhóm chất thải nguy hại không lây nhiễm; ở dạng lỏng thì phải đựng trong dụng cụ có nắp đậy kín, có ghi mã và tên loại chất thải.
Việc xác định một loại hóa chất cụ thể có thành phần nguy hại hay không cần đối chiếu theo quy định về phân định chất thải nguy hại, không suy đoán theo cảm tính. Bảng thông tin an toàn hóa chất của nhà cung cấp là chỗ đầu tiên nên xem.
Một ranh giới cần phân biệt: Thông tư 20/2021/TT-BYT không quy định về chất thải phóng xạ phát sinh từ hoạt động y tế, việc đó theo quy định của Bộ Khoa học và Công nghệ. Máy X-quang nha khoa thông thường không chứa nguồn phóng xạ, nhưng việc sử dụng nó lại kéo theo một bộ nghĩa vụ riêng về an toàn bức xạ, với giấy phép, khai báo thiết bị và yêu cầu về nhân sự. Toàn bộ nền pháp lý của phần đó đã được thay mới từ ngày 01/01/2026.
Hợp đồng chuyển giao: việc phải có trước khi mở cửa
Phòng khám không tự xử lý được chất thải y tế nguy hại. Theo Điều 12 của thông tư, chất thải y tế nguy hại phải được chuyển giao cho đơn vị có giấy phép phù hợp, chất thải rắn thông thường chuyển cho đơn vị có chức năng phù hợp; số lượng mỗi lần chuyển giao phải được ghi vào sổ giao nhận, và chất thải nguy hại phải có chứng từ theo quy định.
Bốn điều nên kiểm trước khi ký, riêng cho phòng khám nha khoa:
- Danh mục chất thải mà đơn vị nhận được phép xử lý có bao gồm loại của mình không, đặc biệt là chất thải chứa thủy ngân. Không phải đơn vị nào cũng nhận loại này.
- Tần suất thu gom có khớp mốc lưu giữ không. Phần lớn phòng khám nha khoa rơi vào mốc 3 ngày dành cho cơ sở phát sinh dưới 5 kg chất thải lây nhiễm mỗi ngày.
- Có đủ sổ giao nhận và chứng từ cho từng lần không, hay chỉ có hóa đơn dịch vụ. Hóa đơn không thay được chứng từ.
- Xin bản sao giấy phép của đơn vị nhận và lưu cùng hợp đồng. Khi có đoàn kiểm tra, hai thứ này được hỏi cùng lúc.
Khoản chi này nên nằm trong dự toán ngay từ bước lập kế hoạch. Xem bảng dự toán chi phí mở phòng khám nha khoa. Về bộ hồ sơ pháp lý chung khi mở phòng khám, xem Nghị định 96/2023 về điều kiện giấy phép hoạt động phòng khám.
Danh sách tự kiểm cho phòng khám nha khoa
- Mỗi ghế nha có một hộp kháng thủng màu vàng đặt trong tầm với chưa.
- Răng và mô nhổ ra đang đi vào túi vàng, hay đang đi vào thùng rác thường.
- Đã có cách trả lời thống nhất khi bệnh nhân xin mang răng về chưa.
- Nếu còn làm amalgam: có bẫy hoặc bộ lọc ở ghế không, phần giữ lại được xử lý thế nào, ai kiểm định kỳ.
- Chất thải chứa thủy ngân có đang được lưu giữ riêng trong hộp kín, hay đang nằm chung thùng đen.
- Hợp đồng chuyển giao có bao gồm loại chất thải chứa thủy ngân không.
- Tần suất thu gom có khớp mốc 3 ngày không.
- Sổ giao nhận và chứng từ của ba lần gần nhất có tìm thấy trong vòng một phút không.
- Nhân viên vệ sinh đã được phổ biến quy trình chưa, và có ghi lại không.
- Đã đặt lời nhắc báo cáo quản lý chất thải y tế trước ngày 16/12 hằng năm chưa.
Câu nào trả lời "chưa" hoặc "không chắc" thì đó là việc nên làm tuần này. Phần lớn chúng không tốn tiền, chỉ tốn một buổi rà.
Lưu ý khi đọc bài này
Bài viết áp các quy định chung về chất thải y tế vào bối cảnh phòng khám nha khoa để định hướng. Đây không phải tư vấn pháp lý và không thay thế văn bản gốc. Một số nội dung, đặc biệt là việc xếp phần amalgam thải bỏ vào nhóm chất thải nguy hại không lây nhiễm và việc phân định hóa chất, là áp dụng quy định chung chứ không phải câu chữ sẵn có trong văn bản. Với tình huống cụ thể, cần đối chiếu trực tiếp Thông tư 20/2021/TT-BYT, pháp luật về bảo vệ môi trường, và hỏi cơ quan quản lý có thẩm quyền.
Xem thêm: An toàn bức xạ trong y tế: quy định mới và giấy phép X-quang
Xem tổng quan toàn bộ chủ đề: Rác thải y tế: phân loại, thu gom và xử lý đúng quy định
