An toàn bức xạ trong y tế: giấy phép, khai báo và nghĩa vụ với máy X-quang

An toàn bức xạ trong y tế: ba văn bản đang điều chỉnh, cả ba đều mới

Phòng khám nha khoa có máy chụp X-quang răng, dù chỉ là một máy chụp quanh chóp nhỏ gắn tường, là một cơ sở tiến hành công việc bức xạ. Đi kèm với nó là một bộ nghĩa vụ riêng, tách hẳn khỏi giấy phép hoạt động khám chữa bệnh và do một cơ quan khác quản lý.

Bộ nghĩa vụ này tách bạch với quy định về chất thải y tế. Thông tư 20/2021/TT-BYT về quản lý chất thải y tế nói rõ ngay tại Điều 1 rằng nó không quy định việc quản lý chất thải phóng xạ phát sinh từ hoạt động y tế, và việc đó thực hiện theo quy định của Bộ Khoa học và Công nghệ. Nói cách khác, làm đúng toàn bộ quy trình phân loại rác thải y tế vẫn chưa chạm tới phần an toàn bức xạ.

Điểm quan trọng nhất ở thời điểm hiện tại: toàn bộ nền pháp lý của lĩnh vực này vừa được thay mới từ ngày 01/01/2026. Ba văn bản cũ mà phần lớn bài hướng dẫn trên mạng vẫn đang dẫn đều đã hết hiệu lực. Nếu phòng khám đang làm theo một tài liệu viết trước năm 2026, rất có thể tài liệu đó đang dẫn văn bản không còn giá trị.

Nghị định 332/2025/NĐ-CP có điều khoản chuyển tiếp cho giấy phép và chứng chỉ đã được cấp trước đó, nên phòng khám đang có giấy phép còn hạn không phải làm lại từ đầu ngay. Nhưng đây là chỗ phải đọc kỹ văn bản gốc thay vì suy đoán, vì thời điểm và cách xử lý của từng loại giấy tờ không giống nhau.

Khai báo thiết bị và giấy phép tiến hành công việc bức xạ

Đây là hai việc khác nhau, phòng khám hay gộp làm một rồi làm thiếu.

Khai báo thiết bị bức xạ

Theo Điều 55 Luật Năng lượng nguyên tử 2025, tổ chức, cá nhân có thiết bị bức xạ vượt mức miễn trừ theo quy định phải khai báo với cơ quan quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân. Thời hạn khai báo là 10 ngày làm việc kể từ khi phát sinh.

Nói cách khác: máy X-quang về tới phòng khám là đồng hồ bắt đầu chạy, không phải đợi tới lúc lắp xong hay lúc bắt đầu chụp cho bệnh nhân. Luật cũng yêu cầu tổ chức dự kiến tiến hành công việc bức xạ phải thông báo trước cho cơ quan quản lý.

Giấy phép tiến hành công việc bức xạ

Điều 56 quy định mọi tổ chức, cá nhân tiến hành công việc bức xạ đều phải được cấp giấy phép, trừ trường hợp được miễn trừ theo quy định. Sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán trong y tế là một công việc bức xạ, nên máy chụp răng nằm trong phạm vi này.

Về thẩm quyền, theo Nghị định 332/2025/NĐ-CP, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp giấy phép sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán y tế. Những trường hợp không thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thì do Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp. Đây là một thay đổi đáng chú ý so với cách phân cấp trước đây, nên hồ sơ nộp nhầm cửa là chuyện dễ xảy ra trong giai đoạn này.

Giấy phép có thời hạn và phải làm thủ tục gia hạn khi hết hạn; Điều 58 của luật quy định việc sửa đổi, bổ sung, gia hạn và thu hồi giấy phép. Thời hạn cụ thể của từng loại giấy phép do Chính phủ quy định tại nghị định, nên cần đối chiếu đúng loại công việc bức xạ của phòng khám mình thay vì áp con số nghe được ở đâu đó.

Con người: người phụ trách an toàn bức xạ và nhân viên bức xạ

Có máy và có giấy phép vẫn chưa đủ. Điều 25 của luật quy định trách nhiệm của ba vai: người đứng đầu tổ chức được cấp phép, người phụ trách an toàn bức xạ và nhân viên bức xạ. Nhóm việc gắn với ba vai này gồm xây dựng nội quy, bố trí nhân sự phụ trách an toàn, đào tạo, khám sức khỏe, theo dõi liều và tổ chức ứng phó sự cố.

Những yêu cầu cụ thể mà một phòng khám có máy X-quang cần nắm:

• Nhân viên bức xạ phải được đào tạo và có chứng chỉ. Điều 24 của luật nêu rõ điều này với thiết bị bức xạ dùng trong y tế; Điều 57 quy định về chứng chỉ nhân viên bức xạ.
• Đào tạo an toàn bức xạ lần đầu khi tuyển dụng và định kỳ cập nhật kiến thức. Theo Thông tư 59/2025/TT-BKHCN, nhân viên bức xạ phải cập nhật kiến thức chuyên sâu định kỳ 3 năm một lần, kèm huấn luyện nội bộ hằng năm về nội quy và ứng phó sự cố.
• Trang bị liều kế cá nhân cho nhân viên làm việc trong khu vực kiểm soát, đo liều tối thiểu 1 lần trong 3 tháng.
• Khám sức khỏe định kỳ hằng năm cho nhân viên bức xạ.
• Kiểm xạ nơi làm việc không ít hơn một lần trong một năm để đánh giá điều kiện làm việc.
• Không sử dụng người chưa đủ 18 tuổi làm công việc trực tiếp với thiết bị bức xạ.
• Phương tiện bảo vệ cá nhân. Thông tư 59/2025/TT-BKHCN yêu cầu nhân viên vận hành thiết bị X-quang di động phải được trang bị tạp dề cao su chì và tấm che tuyến giáp.

Điều 25 cũng ghi nhận quyền từ chối làm việc khi điều kiện không an toàn của nhân viên bức xạ, cùng nghĩa vụ báo cáo và khắc phục sự cố. Đây là điểm chủ phòng khám nên biết trước khi phân công người đứng máy.

Hồ sơ an toàn bức xạ: thứ phải giữ 30 năm

Cơ sở phải lập, cập nhật và lưu giữ đầy đủ hồ sơ an toàn bức xạ. Riêng hồ sơ sức khỏe và hồ sơ liều chiếu xạ của nhân viên bức xạ phải được lưu giữ 30 năm kể từ khi họ không còn làm công việc bức xạ.

Ba mươi năm là mốc dài hơn mọi thời hạn lưu trữ khác mà một phòng khám nha khoa phải xử lý, dài hơn cả hồ sơ bệnh án. Nó có hai hệ quả rất thực tế. Thứ nhất, hồ sơ này sống lâu hơn phần lớn nhân sự và thường lâu hơn cả tủ hồ sơ giấy. Thứ hai, nhân viên nghỉ việc rồi vẫn phải tra lại được hồ sơ liều của họ, nên cách sắp xếp phải theo người chứ không theo năm.

Phòng khám đang lưu hồ sơ bằng giấy nên tính luôn phương án số hóa phần này cùng lúc với hồ sơ bệnh án, vì cả hai đều là hồ sơ phải giữ nhiều năm và cùng chịu một rủi ro là mất bản gốc.

Thiết bị: kiểm định và chương trình bảo đảm chất lượng

Điều 24 của luật quy định riêng cho y tế: khi dùng thiết bị bức xạ và thuốc phóng xạ phải tuân nguyên tắc kiểm soát chiếu xạ; không áp dụng giới hạn liều cho người bệnh, nhưng phải bảo đảm an toàn cho nhân viên, người hỗ trợ và công chúng. Cơ sở phải xây dựng chương trình bảo đảm chất lượng, áp dụng mức liều tham chiếu chẩn đoán, quản lý liều bệnh nhân và điều tra sự cố y khoa.

Thiết bị bức xạ y tế phải được chế tạo và kiểm định theo quy định. Nghĩa là máy X-quang nha khoa không chỉ cần mua đúng hàng có giấy tờ, mà còn phải được kiểm định và kiểm định lại theo chu kỳ. Chu kỳ cụ thể nằm ở văn bản hướng dẫn, và vì cả ba văn bản nền vừa thay mới nên đây đúng là chỗ phải hỏi trực tiếp cơ quan quản lý hoặc đơn vị kiểm định thay vì tra một bài viết cũ.

Một chi tiết dễ bỏ qua: chứng nhận kiểm định thường là thành phần hồ sơ khi xin cấp hoặc gia hạn giấy phép. Để kiểm định hết hạn thì không chỉ sai ở khâu thiết bị, mà còn kẹt luôn ở khâu giấy phép.

Năm việc nên làm theo thứ tự

1. Lập danh sách thiết bị bức xạ đang có. Máy chụp quanh chóp, máy chụp toàn cảnh, máy chụp cắt lớp nón tia hình chóp dùng trong nha khoa đều phải vào danh sách, kể cả máy ít dùng.
2. Đối chiếu với giấy phép đang giữ. Giấy phép còn hạn không, có đúng số máy và đúng loại máy đang dùng không. Mua thêm máy mà không bổ sung giấy phép là tình huống hay gặp nhất.
3. Kiểm xem đã khai báo thiết bị chưa và cơ quan tiếp nhận hiện nay là cơ quan nào, vì thẩm quyền vừa đổi theo Nghị định 332/2025/NĐ-CP.
4. Rà phần con người. Có người phụ trách an toàn bức xạ chưa, nhân viên đứng máy đã có chứng chỉ chưa, liều kế có đang được đo đúng chu kỳ không, hồ sơ khám sức khỏe năm gần nhất còn không.
5. Gom hồ sơ về một chỗ. Giấy phép, chứng nhận kiểm định, kết quả kiểm xạ, hồ sơ liều và hồ sơ sức khỏe nên nằm cùng một nơi tra được, vì khi có đoàn kiểm tra thì chúng được hỏi cùng lúc.

Bốn việc đầu là việc hành chính làm một lần rồi duy trì. Việc thứ năm là việc chạy liên tục và cũng là việc hay đứt đoạn nhất khi nhân sự thay đổi.

Lưu ý khi đọc bài này

Bài viết tóm lược số hiệu văn bản, mốc hiệu lực và các nhóm nghĩa vụ chính để phòng khám định hướng. Đây không phải tư vấn pháp lý và không thay thế văn bản gốc. Lĩnh vực này vừa thay toàn bộ nền pháp lý từ 01/01/2026, nên với tình huống cụ thể, nhất là khi liên quan tới hồ sơ xin phép hoặc tới một sự cố đã xảy ra, cần đối chiếu trực tiếp Luật số 94/2025/QH15, Nghị định 332/2025/NĐ-CP, Thông tư 59/2025/TT-BKHCN và hỏi cơ quan quản lý có thẩm quyền.

Xem thêm: Xử lý chất thải phòng khám nha khoa: vật sắc nhọn, amalgam

Xem tổng quan toàn bộ chủ đề: Rác thải y tế: phân loại, thu gom và xử lý đúng quy định