Vì sao phải phân loại ngay tại nơi phát sinh
Nguyên tắc nền của quy trình phân loại rác thải y tế là phân loại tại nơi phát sinh và ngay tại thời điểm phát sinh. Gom chung rồi phân loại lại sau là làm ngược, và trên thực tế là không làm được, vì không ai chịu mở một túi chất thải lây nhiễm ra để nhặt lại từng thứ.
Hệ quả của nguyên tắc này rất cụ thể: nó quyết định chỗ đặt thùng, chứ không chỉ quyết định loại thùng. Thùng phải ở trong tầm với của người tạo ra chất thải, tại đúng lúc họ tạo ra nó. Một hộp đựng vật sắc nhọn đặt ở góc phòng thay vì cạnh ghế nha là một quy trình đã hỏng ngay từ thiết kế, dù mua đúng loại hộp.
Căn cứ phân loại nằm ở Điều 4 (phân định chất thải) và Điều 6 (phân loại và màu bao bì) của Thông tư 20/2021/TT-BYT. Đây là bản tóm lược để định hướng, không thay thế việc đọc văn bản gốc.
Năm nhóm chất thải y tế theo Điều 4
Điều 4 phân định chất thải y tế thành năm nhóm lớn:
- Chất thải y tế nguy hại, gồm hai nhánh: chất thải lây nhiễm và chất thải nguy hại không lây nhiễm.
- Chất thải rắn thông thường.
- Khí thải.
- Chất thải lỏng không nguy hại.
- Nước thải y tế.
Phòng khám nha khoa chạm hằng ngày vào nhóm 1, nhóm 2 và nhóm 5. Nhóm 3 và nhóm 4 thường không đáng kể, nhưng vẫn nên biết là chúng tồn tại để khỏi ngạc nhiên khi đọc văn bản.
Chất thải lây nhiễm có bốn loại
Đây là nhánh quan trọng nhất và cũng là nhánh được chia nhỏ nhất:
| Loại | Định nghĩa trong thông tư | Ở phòng khám nha khoa |
|---|---|---|
| Sắc nhọn | Kim tiêm, dụng cụ y tế nhọn đã sử dụng có dính hoặc chứa máu, hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh | Kim gây tê, mũi khoan, trâm nội nha, lưỡi dao, mảnh thủy tinh vỡ |
| Không sắc nhọn | Bông, băng, gạc, găng tay thấm, dính hoặc chứa máu hoặc vi sinh vật gây bệnh; chất thải lây nhiễm dạng lỏng | Bông gòn, gạc, găng tay, khăn trải, ống hút nước bọt đã dùng |
| Nguy cơ lây nhiễm cao | Phát sinh từ phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp II trở lên, khu cách ly, khu lấy mẫu bệnh truyền nhiễm nhóm A và B | Phòng khám nha khoa thông thường không phát sinh nhóm này |
| Giải phẫu | Mô, bộ phận cơ thể người thải bỏ; xác động vật thí nghiệm | Răng đã nhổ, mô nướu cắt bỏ, chóp chân răng |
Loại thứ tư là loại phòng khám nha khoa hay lúng túng nhất, vì răng nhổ ra nhìn không giống "mô bệnh phẩm" theo hình dung thông thường. Nhưng nó là bộ phận cơ thể người thải bỏ, nên thuộc chất thải giải phẫu.
Một tình huống riêng cần xử lý trước khi nó xảy ra: bệnh nhân xin mang răng về. Đây là chuyện xảy ra thường xuyên, nhất là với răng sữa của trẻ em. Phòng khám nên có một cách trả lời thống nhất đã được chuẩn bị sẵn, thay vì để mỗi bác sĩ tự xử lý mỗi kiểu.
Chất thải nguy hại không lây nhiễm
Đây là nhánh hay bị bỏ quên nhất, vì phần lớn thứ trong nhóm này nhìn không giống rác y tế. Nó gồm hóa chất thải bỏ có thành phần nguy hại, thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân hoặc cadmi, pin và ắc quy thải bỏ, và các chất thải nguy hại khác theo quy định.
Ở một phòng khám nha khoa, nhóm này thường gồm: bóng đèn huỳnh quang hỏng, pin của thiết bị cầm tay, hóa chất thải bỏ, và với phòng khám còn làm amalgam thì có thêm phần chứa thủy ngân.
Chất thải rắn thông thường
Chia làm hai loại theo khả năng tái chế: loại được sử dụng để tái chế và loại không. Điều kiện chung là chúng không dính máu, dịch hay vi sinh vật gây bệnh. Một chai nhựa sạch ở khu hành chính khác hoàn toàn với một chai nhựa đã dính dịch trong phòng điều trị.
Màu bao bì theo Điều 6
Quy định màu nằm ở Điều 6, không phải Điều 5 như nhiều bài viết ghi. Điều 5 nói về yêu cầu kỹ thuật của bao bì và dụng cụ, và chỉ dẫn chiếu sang Điều 6 cho phần màu.
| Màu | Dùng cho | Dạng dụng cụ |
|---|---|---|
| VÀNG | Toàn bộ chất thải lây nhiễm: sắc nhọn, không sắc nhọn, nguy cơ lây nhiễm cao, giải phẫu | Sắc nhọn dùng thùng hoặc hộp kháng thủng màu vàng; các loại còn lại dùng thùng có lót túi màu vàng; chất thải giải phẫu dùng hai lần túi hoặc thùng có lót túi màu vàng |
| ĐEN | Chất thải nguy hại không lây nhiễm ở dạng rắn | Túi hoặc thùng màu đen |
| TRẮNG | Chất thải rắn thông thường được sử dụng để tái chế | Túi hoặc thùng màu trắng |
| XANH | Chất thải rắn thông thường không sử dụng để tái chế | Túi hoặc thùng màu xanh; nếu có vật sắc nhọn thì vẫn phải đựng trong dụng cụ kháng thủng |
Hai loại không được quy định theo màu mà theo dụng cụ:
- Chất thải lây nhiễm dạng lỏng: đựng trong túi kín hoặc dụng cụ lưu chứa chất lỏng có nắp đậy kín.
- Chất thải nguy hại không lây nhiễm dạng lỏng: đựng trong dụng cụ có nắp đậy kín, có ghi mã và tên loại chất thải.
Bảng tra nhanh cho phòng khám nha khoa
Bảng này in ra dán cạnh khu vực để thùng rác sẽ hiệu quả hơn mọi buổi phổ biến.
| Thứ bỏ đi | Nhóm | Bỏ vào đâu |
|---|---|---|
| Kim gây tê, mũi khoan, trâm nội nha đã dùng | Lây nhiễm sắc nhọn | Hộp kháng thủng màu vàng, đặt cạnh ghế nha |
| Bông, gạc, găng tay, khăn trải đã dùng | Lây nhiễm không sắc nhọn | Thùng lót túi vàng |
| Răng nhổ, mô nướu cắt bỏ | Lây nhiễm giải phẫu | Túi vàng (hai lần túi) hoặc thùng lót túi vàng |
| Bóng đèn hỏng, pin thiết bị cầm tay | Nguy hại không lây nhiễm | Thùng đen |
| Thiết bị hỏng có chứa thủy ngân, phần amalgam thải bỏ | Nguy hại không lây nhiễm | Thu gom và lưu giữ riêng trong hộp kín, chống rò rỉ hơi thủy ngân |
| Hóa chất thải bỏ có thành phần nguy hại | Nguy hại không lây nhiễm, dạng lỏng | Dụng cụ có nắp đậy kín, ghi mã và tên loại chất thải |
| Giấy, bìa carton, chai nhựa sạch ở khu hành chính | Thông thường, tái chế được | Thùng trắng |
| Thức ăn thừa, túi nilon, rác quét dọn | Thông thường, không tái chế | Thùng xanh |
Dòng về thủy ngân là dòng khác biệt nhất so với mọi phòng khám chuyên khoa khác, và được nói kỹ hơn trong bài riêng về chất thải đặc thù của phòng khám nha khoa.
Bốn lỗi phân loại hay gặp nhất
1. Thùng đen bị bỏ quên. Ai cũng nhớ thùng vàng vì bông gạc dính máu trông rõ là nguy hiểm. Pin và bóng đèn hỏng thì không trông như vậy, nên chúng rơi vào thùng rác sinh hoạt. Đây là lỗi phổ biến nhất ở phòng khám nhỏ.
2. Vật sắc nhọn bỏ vào túi. Túi vàng vẫn là túi. Vật sắc nhọn phải vào hộp có thành và đáy cứng, kháng thủng, bất kể túi màu gì.
3. Tưởng Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định vạch 3/4. Không có quy định đó trong thông tư này. Vạch 3/4 là nội dung của Thông tư liên tịch 58/2015 đã bị thay thế, bị nhiều bài viết chép lại nhầm. Đóng thùng khi còn chỗ vẫn là thực hành tốt, nhưng đừng viện dẫn sai căn cứ vào quy định nội bộ của phòng khám.
4. Phân loại đúng nhưng gom chung lúc cuối ngày. Quy trình đẹp trên giấy bị phá ở bước cuối, khi người dọn dẹp dồn tất cả vào một bao cho nhanh. Đây là lý do bằng chứng phổ biến quy trình cho toàn bộ nhân sự, kể cả nhân viên vệ sinh, lại quan trọng ngang với việc mua đúng thùng.
Làm sao để quy trình sống được
- In bảng tra nhanh ở trên, dán ngay chỗ để thùng. Người ta phân loại đúng khi không phải nhớ, chứ không phải khi đã được dạy.
- Đặt thùng theo đường đi của chất thải, không theo sơ đồ phòng. Hộp sắc nhọn cạnh ghế, thùng vàng trong phòng điều trị, thùng trắng và xanh ở khu hành chính.
- Giao cho một người kiểm lại cuối ngày, và ghi vào quy định nội bộ đó là nhiệm vụ của ai.
- Mỗi lần có nhân sự mới, dành 10 phút đi một vòng chỉ tận nơi, rồi ghi lại là đã phổ biến.
Lưu ý khi đọc bài này
Bài viết tóm lược cách phân định và phân loại để phòng khám định hướng. Đây không phải tư vấn pháp lý và không thay thế văn bản gốc. Với tình huống cụ thể, cần đối chiếu trực tiếp Điều 4, Điều 5, Điều 6 và Điều 7 Thông tư 20/2021/TT-BYT cùng các phụ lục, và hỏi cơ quan quản lý có thẩm quyền.
Xem thêm: Xử lý chất thải phòng khám nha khoa: vật sắc nhọn, amalgam
Xem tổng quan toàn bộ chủ đề: Rác thải y tế: phân loại, thu gom và xử lý đúng quy định
Các nhóm chất thải và màu bao bì ở trên lấy căn cứ từ Thông tư 20/2021/TT-BYT về quản lý chất thải y tế gồm gì.
